Karabasan Cin midir, Yoksa Uyku Felci mi?
Tıbbi Bir Adının Olması Manevi Tarafı Kapatmaz
Yaygın kanı şudur: karabasanın tıbbi bir adı varsa cinle ilgisi yoktur, cinle ilgiliyse de doktorun söyleyeceği bir şey kalmaz. İkisi de yanlış.
Bir olayın mekanizmasını bilmek, sebebini de bilmek demek değildir. Ateşin nasıl çıktığını anlatabilirsin; ateşi neyin çıkardığı ayrı bir sorudur. Karabasanda da nasıl olduğu bellidir, neden o kişide ve neden o gecelerde olduğu ayrı durur.
Onun için burada tek cevap yok, iki tane var. Uyku felci gerçektir. Musallat da gerçektir. İkisi aynı geceyi üretebilir, ve o gecenin içindeyken hangisi olduğunu hissinden ayırmana imkân yok; ikisinde de kilitlenirsin, ikisinde de göğsün baskı altındadır, ikisinde de odada senden başka biri varmış gibi gelir.
Şu ayrımı baştan yap: bir ömürde üç beş kez mi oldu, yoksa son üç ayda kaç kere olduğunu sayabiliyor musun? Cevabın ikincisiyse bu yazının geri kalanı senin için.
Hâlin kendisini karabasan nedir yazısında baştan sona anlattım. Burada tanımı tekrarlamıyorum; buranın tek işi tek bir soru: seninki hangisi?
Uyku Felci: Bedenin Kendi Freni Geç Bırakır
Tıp tarafının karanlık bir yanı yok.
Uykun gece boyunca döngüler hâlinde ilerler. Rüya gördüğün bölümde beden iskelet kaslarını geçici olarak devre dışı bırakır; buna kas atonisi denir ve koruyucudur. Rüyanda kaçarken gerçekten yataktan fırlamayasın diye kurulmuş bir frendir.
Uyku felci, bilincin geri döndüğü ama frenin birkaç saniye daha bırakmadığı andır. Süre saniyelerle ölçülür, iki dakikayı geçtiği pek görülmez. Kıpırdayamamanın, sesinin çıkmamasının, göğsündeki baskının sebebi budur; nefes almana yardım eden yardımcı kaslar da o saniyelerde gevşek kalır, insan bu yüzden boğuluyorum sanır.
Ölçülebilir olması burada işe yarıyor. Uyku laboratuvarında çene kasının gerilimi kaydedilir; rüya bölümünde o gerilim düşer, uyku felcinde kişinin beyni uyanmış olduğu hâlde gerilimin hâlâ düşük kaldığı görülür. Yani bu, kimsenin sözüne kalmış bir hâl değil, aletle yazdırılan bir olaydır.
Bir ölçü daha ver kendine: uyku felci uykuya dalışın ya da uyanışın tam sınırında durur, o sınırın dışına çıkmaz. Bunu aklında tut, dördüncü başlıkta işine yarayacak.
Peki Musallat Tarafı Neye Benzer? Gece Gündüze Taşar
Musallat tarafında karabasan tek başına gelmez, bir tablonun içinde gelir.
En işe yarayan ayrım tam burada. Uyku felci sınırda kalır dedim. Musallat kaynaklı bir gecede ise iş uyandıktan sonra bitmez: kişi kalkar, ışığı açar, oda normale döner ama üzerindeki ağırlık kalkmaz. Sabah dayak yemiş gibi uyanır. Gün içinde ensesinde gezen bir ağırlık olur, kulağı çınlar, sebepsiz bir korku iner. Gece, gündüzü de tutar.
İkinci fark evde durur. Uyku düzeni kişinin çantasındadır, nerede yatarsan yat peşini bırakmaz. Musallatın bir kısmı ise mekâna bağlıdır: evin belli bir odası, hep aynı duvar tarafı, koridora bakan aynı köşe. Evin kendisinin tutulduğu tabloyu ayrı bir yazıda anlattım.
Yanında yürüyen işaretler de olur; hep aynı rüyanın dönmesi, tam uykuya dalacakken duyulan çatırtılar, gölge geçmeleri, evdeki huzurun sebepsiz kaçması. Tek başına hiçbiri bir şey söylemez. Bir arada geliyorsa cin musallatı belirtileri yazısındaki listeyle karşılaştır.
Kendi Geceni Ayırmak İçin Şu Dört Soruyu Sor
Şu dördünü kendi gecelerine sor. Cevaplar teşhis değil, eleme.
Bir, sınır. Hâl geçtikten on dakika sonra beden normale dönüyor mu, yoksa ağırlık sabaha kadar üstünde mi kalıyor?
İki, takvim. "Şu geceden beri" diyebiliyor musun? Uyku kaynaklı olan yayılarak gelir, tarihi yoktur. Belli bir geceye oturan başlangıç ayrı değerlendirilir.
Üç, adres. Bir hafta başka bir evde kalsan aynı geceler orada da olur muydu?
Dört, ev halkı. Aynı evde ikinci bir kişide benzer geceler başladı mı? Bu maddeyi bilerek en sona koydum, çünkü doğru çıktığında dördünün en kuvvetlisi odur, ama en seyrek işe yarayanı da odur; tek başına yaşıyorsan bu soru sana hiçbir şey söylemez, üç maddeyle yetinirsin.
Dördünden birinin tek başına çıkması bir şey ispatlamaz. Korku insana her maddeyi tanıdık gösterir. İkisi birden çıkıyorsa tabloya bakmakta fayda var. Gece sayısını düşürmenin yolunu karabasan gelmemesi için ne yapılır yazısında ayrıntısıyla verdim; oradaki düzeni kurmak için kimseye ihtiyacın yok.
Uzaktan Kesin Konuşulmaz, Sıra Bellidir
Buraya kadar okuyup "peki benimki hangisi" diyorsan dürüst cevabım şudur: bunu uzaktan kesin söylemek mümkün değil. Bir yazı eleme yaptırır, teşhis koymaz.
Sıra ise hiç değişmez, önce doktor. Geceler haftada birden fazla tekrar ediyorsa, üç aydan uzun sürüyorsa, yanında gündüz uyku atakları geliyorsa ya da horluyorsan ilk durak uyku kliniğidir. Uyku apnesi ve narkolepsi gerçek sebeplerdir, ikisinin de teşhisi konur ve ikisi de takip edilir. Kaygı bozukluğu ile panik atak da gece atakları üretir.
Sana bir tanı konmuş ve ilaç verilmişse ilacını kullanmaya devam et. Ben kimsenin ilacını bıraktırmam, azaltmasını söylemem, doktora gitmesini geciktirmesini istemem. Terapi görüyorsan sürdür; ben o çalışmanın yerine değil yanında yürürüm. Otizm ve MS doğrudan tıbbın işidir. Şizofreni, psikoz, bipolar ve sara iki türlüdür: bir kısmı tıbbidir, doktorunla çalışırsın; bir kısmı manevi kaynaklıdır. Hangisi olduğunu bakım gösterir.
Bugünden yapabileceğin şey belli ve kimsenin iznine bağlı değil. Karabasan için ehlinden ehline nakledilen okuma Cin Sûresi'nin ilk 13 âyetidir. Korunmak için Âyetel Kürsî (Bakara sûresi, 255. âyet), Felak ve Nâs. Abdestli, niyet ederek, yatmadan oku. Bunun dışında evde tek başına yapılacak bir tarif vermem; kurşun, düğüm, muskacı işi bizde yoktur.
Yazarsan adını ve annenin adını alır, durumuna bakarım; daha herhangi bir işlem konuşulmadan önce. Bakımı yalnız yapmam, bana hizmet eden hüddamlarım vardır. Bir şey yoksa "yok" derim, doktorluksa doktora yönlendiririm. Ücret tek bir bakım ücretidir, ilk görüşmede net söylenir ve sonradan artmaz.
Kimseye garanti vermem. Doğru bakar, doğru çalışırım; netice Allah'tandır. Sen yaz, birlikte bakalım.
Sıkça Sorulan Sorular
Karabasan cin midir?
Her karabasan cin değildir, ama hiçbiri değildir de denemez. Karabasan diye tarif edilen hâlin tıptaki karşılığı uyku felcidir ve çoğu vakada sebep uykunun kendi düzenindedir. Musallat da aynı geceyi üretebilir. O anki his ikisinde de aynı olduğu için ayrım hissten çıkmaz; gecenin gündüze taşıyıp taşımadığına, başlangıcın belli bir tarihe oturup oturmadığına ve ev değişince tablonun değişip değişmediğine bakılır.
Doktor uyku felci dediyse cin ihtimali tamamen kalkar mı?
Kalkmaz, ama sıraya girer. Uyku felci teşhisi olayın nasıl olduğunu açıklar, o kişide neden ve neden o gecelerde olduğunu açıklamaz. Doktorun bulduğu bir sebep varsa, mesela uyku apnesi ya da narkolepsi, tedaviyi mutlaka sürdür. Tedaviye rağmen geceler aynı sıklıkta devam ediyor ve gündüzüne de taşıyorsa geriye kalan tarafa bakılır. İki taraf birbirini yalanlamaz, üst üste biner.
Karabasanda göğse binen ağırlık bir cinin oturması mıdır?
Göğüsteki baskının bilinen bir karşılığı var: rüya bölümünde nefese yardım eden kaslar da gevşek kaldığı için insan solunumunu yüzeysel hisseder, üstüne bir ağırlık binmiş sanır. Bu his tek başına bir şey ispatlamaz. Bakılacak yer baskının şiddeti değil, geçtikten sonrasıdır. Birkaç dakika içinde beden normale dönüyorsa tablo uykunun içinde kalıyor demektir; ağırlık sabaha kadar üstünde duruyorsa ayrı değerlendirilir.
Karabasanda gördüğüm karaltı gerçek bir varlık mı?
Gördüğünü uydurmuyorsun, o kadarı kesin. Uyku felcinde rüya üretimi tam kapanmadan bilinç geri döner; beyin uyanıkken rüya görür. Oda gerçektir, saat gerçektir, görüntü de gerçek gibi gelir. Bu, her karaltının bir varlık olmadığı anlamına gelir; hiçbirinin olmadığı anlamına gelmez. Ne kadar korkunç göründüğü nereden geldiğini söylemez. Söyleyen şey, o gecenin kaç haftada bir geri geldiğidir.
Uyku felci ile cin musallatı arasındaki fark nedir?
Yaşandığı anda fark yoktur; ikisi de kilitlenme, göğüste baskı ve odada biri var hissi verir. Fark etrafındadır. Uyku felci uykuyla uyanıklık sınırında başlar ve orada biter, gündüze taşmaz, uyku düzeni oturunca seyrelir. Musallat kaynaklı olan gündüzü de tutar: sabah bitkin kalkmak, ense ağrısı, kulak çınlaması, sebepsiz korku. Bir de mekâna bağlanabilir, ev değişince tablo değişir.
Karabasan gören herkeste musallat var mıdır?
Hayır. Bir ömürde birkaç kez yaşanması olağandır ve tek başına bir anlam taşımaz. Uykusuzluk, bozulmuş uyku düzeni, vardiyalı çalışma, sırtüstü yatmak, ağır stres bilinen tetikleyicilerdir; düzen oturunca geceler çoğu vakada kendiliğinden seyrelir. Tablo, tekrar sıklaştığında, başlangıç belli bir geceye oturduğunda ve yanında gündüze taşan işaretler geldiğinde değişir. Korkuyla değil, elemeyle bakılır.
Çocuğumda karabasan var, bu cin midir?
Çocuklarda gece korkuları ve uyanma bozuklukları sık görülür, bir kısmı büyümeyle geçer. Önce çocuk doktoruna götür; horlama, ağzı açık uyuma ve gündüz aşırı uyuklama varsa mutlaka söyle. Tıbbi taraf elendikten sonra hâlâ sürüyorsa bakılır. Ev halkından ikinci bir kişide benzer geceler varsa mesele çocukta değil evde olabilir. Gece korkan çocuklar için okunacak sûreler bellidir: Meryem, Cin, Rahmân.
Karabasanın cin kaynaklı olduğu nasıl anlaşılır?
Tek bir belirtiden anlaşılmaz; bakılan şey gecelerin gidişidir. Sıklık artıyor mu, başlangıç belli bir geceye mi oturuyor, hep aynı saatte mi uyanıyorsun, başka bir evde kaldığında da oluyor mu, ev halkından ikinci bir kişide benzeri çıktı mı. Bunlar teşhis değil eleme sorularıdır. Hekim tarafı elendikten sonra geriye kalan tabloya bakılır. Yaz, birlikte bakalım.