Uykuda Musallat Belirtileri: Karabasanın Dışında Gece Neler Anlatır?
Karabasan, Uykudaki Musallatın Yalnızca Bir Belirtisidir
Çoğu insan uykuda musallatı karabasandan ibaret sanır: gece uyanırsın, kıpırdayamazsın, göğsüne bir şey oturur. Oysa bana gece şikâyetiyle yazanların anlattığı tablo çoğu zaman bundan geniştir, ve karabasan o tablonun içinde hiç geçmeyebilir.
Gecenin öne çıkmasının da bir sebebi var. Musallat tablolarında şiddet çoğu vakada geceleri ve yalnız kalınca artar; ilk işaretlerin gündüz değil yatakta görülmesi bu yüzdendir.
Ön bakım listemizde uykuya dair sekiz ayrı madde var: çok uyumak, bir türlü dalamamak, dayak yemiş gibi yorgun kalkmak, uyurken çene sıkmak, kötü ve ölümlü rüyalar, rüyada kendini ölmüş görmek, uyku ile uyanıklık arasında görülen rüyalar ve sabit, tekrar eden aynı rüya. Buna tam uykuya dalarken duyulan çatırtılar ile adının söylendiğini duymak da eklenir. Karabasanın kendisini karabasan nedir yazısında ayrıca anlattım; burada gecenin geri kalanına bakıyoruz.
Dalarken Duyulan Çatırtının ve İsim Sesinin Önce Tıbbi Adına Bakılır
Uyku ile uyanıklık arasındaki eşik, beynin en tuhaf şeyleri ürettiği andır. Sağlıklı insanların önemli bir kısmı aşağıdakilerden birini hayatında en az bir kez yaşar:
- Hipnik sıçrama: düşüyormuş gibi olup yatakta irkilmek. Zararsızdır.
- Patlayan kafa sendromu: tam dalarken kafanın içinde bir patlama, kapı çarpması ya da çatırtı duymak. Adı korkutucudur, kendisi zararsızdır.
- Hipnagojik halüsinasyon: dalarken adının seslenildiğini duymak ya da odada bir karaltı görmek. Yorgunlukta, uykusuzlukta ve narkolepside sıklaşır.
Kafein, uyku borcu ve düzensiz vardiya bu eşik deneyimlerinin hepsini sıklaştırır, bu yüzden ilk bakılan yer uyku düzenidir.
Bunlar tek başına musallat işareti değildir. Bu sesleri yaşayanların çoğu korkudan bir daha uyuyamaz, korku da uykusuzluğu büyütür; onun için önce adını bilmek gerekir.
Gecenin Ortasındaki İşaret Rüyanın Korkunçluğu Değil, Tekrarıdır
Rüyada kendini ölmüş görmek insanı sabaha kadar sarsar. Ama tek bir korkunç rüya bir şey söylemez. Bakılan, aynı rüyanın haftalarca aynı sahneyle dönmesidir: aynı ev, aynı kovalanma, aynı düşüş.
Tekrar eden kâbusun da tıbbi sebepleri vardır. Travma sonrası stres bozukluğunda ve kâbus bozukluğunda aynı sahne döner. Bazı tansiyon ilaçları (beta blokerler), bazı antidepresanlar ve sigara bırakmada kullanılan bazı ilaçlar canlı rüya ve kâbus yapabilir. Böyle bir ilaç kullanıyorsan onu kendi başına bırakma; hekimine söyle, gerekiyorsa değişikliğe o karar verir.
Rüyadaki intihar sahnesi uyanınca da peşini bırakmıyorsa, kendine zarar verme düşüncesi geliyorsa bu yazıyı kapat ve 112'yi ara.
Çene Sıkmak Önce Diş Hekiminin İşidir
Sabah çene ağrısıyla kalkıyorsan ve dişlerin aşınıyorsa bunun adı bruksizmdir. Stres ve uyku apnesiyle birlikte sık görülür; diş hekimi gece plağı verir. Manevi tarafını ancak bu elendikten sonra konuşuruz.
Dokuz Saat Uyuyup Dayak Yemiş Gibi Kalkmak Uyku Testiyle Başlar
Sabah bitkin kalkmanın en sık gözden kaçan sebebi uyku apnesidir. Nefes gece boyunca defalarca durur, beyin her seferinde uykuyu böler, kişi bunların hiçbirini hatırlamaz. İpuçları horlama, sabah baş ağrısı, ağız kuruluğu ve gündüz uyuklamasıdır; tanıyı uyku laboratuvarında yapılan gece testi koyar. Tedavi edilmeyen apne tansiyona ve kalbe yük bindirir; horlayan birinin bu adımı “önce bir okutayım” diye ertelemesi doğru olmaz.
Çok uyumak da ayrı bir işarettir. Depresyonda, tiroid yavaşlığında ve narkolepside kişi on saat uyur, yine yorgun kalkar. Bunlar elenmeden manevi yorum yapmam. Nazarın uykuyu nasıl böldüğünü de nazar uykusuzluk yapar mı yazısında ayrıca anlattım.
Sara ya da Psikoz Söz Konusuysa Tablo İki Türlü Olabilir
Uykuda dil ısırmak, sabah kaslarda sebepsiz ağrı, idrar kaçırmak ya da yataktan düşmek gece nöbetini düşündürür; ilk adres nöroloji ve EEG'dir. Gece duyulan sesler gündüz de sürüyorsa psikiyatriye gidilir.
Sara ve psikoz iki türlü olabilir. Bir kısmı tamamen tıbbidir; o zaman doktorunla çalışırsın ve ilacını asla bıraktırmam. Bir kısmının arkasında manevi bir sebep olabilir. Tanı konmuş birine “aslında sende cin var” demem; o cümle insanı tedavisinden koparır. Hangisi olduğunu hekimin taraması ile dürüst bir bakım birlikte gösterir, ve iki yol aynı kişide yan yana da yürüyebilir.
Şüphelendiren Tek Bir Gece Değil, Aynı Ayda Birlikte Başlayan Gecelerdir
Hekim tarafı elendiyse bakılacak desen şudur. Yukarıdaki işaretlerden birkaçı aynı dönemde, çoğu zaman belli bir tarihten sonra birlikte başlar. Gece bitince iş bitmez; gün boyu ensede bir ağırlık, sebepsiz bir korku kalır. Evde ikinci bir kişinin uykusu da bozulur. Bazen de her şey belli bir odada, belli bir yatakta olur ve misafirlikte geçer.
Kendine şunu da sor: bu gecelerin bir başlangıç tarihi var mı? “Şu taşınmadan beri” ya da “o düğünden sonra” diyebiliyorsan not al. Yayılarak, tarihsiz gelen uyku bozukluğu çoğu zaman bedenle ve düzenle ilgilidir.
Bu desenin tamamını cin musallatı belirtileri yazısında, evin kendisinin tutulduğu tabloyu da evde musallat belirtileri yazısında anlattım.
Bir şey daha söyleyeyim. Bu gecelerde insanların en sık yaptığı şey, ışığı açık bırakıp sabaha kadar telefonla oyalanmaktır. Bence bu, o gecelerin en kötü ilacıdır: uykuyu da bozar, okumayı da unutturur, korkuyu da büyütür.
Bu Gece Âyetel Kürsî ile Yat, Tablon Sürüyorsa Yaz
Kendi başına yapabileceğin şey okumaktır. Buhârî'nin rivayet ettiği hadiste, yatağa girerken Âyetel Kürsî okuyana sabaha kadar Allah'tan bir koruyucu bulunacağı bildirilir. Resûlullah her gece yatmadan İhlâs, Felak ve Nâs sûrelerini okurdu. Bakara Sûresi'nin son iki âyetini geceleyin okuyana bu iki âyetin yeteceği de sahih hadiste geçer.
Tablo sürüyorsa bakımda adını ve annenin adını alırım, gecelerin arkasında ne olduğuna bakarım. Musallat mı, nazar mı, başka bir şey mi; ne çıkarsa söylerim, yoksa “yok” derim. Aradığımız şey belli: ışığı kapatıp deliksiz uyumak, sabah namazına dinlenmiş kalkmak, çocuğunun odasına korkmadan girmek, gece yarısı saate bakmadan sabahı bulmak. Tek bir ücret var, ilk görüşmede net söylenir. Netice Allah'tandır. Yaz, birlikte bakalım.
Sıkça Sorulan Sorular
Uykuda musallat belirtileri nelerdir?
Anlatılan tabloda karabasanın yanında başka işaretler de geçer: bir türlü dalamamak, tam dalarken çatırtı ya da adının söylendiğini duymak, haftalarca aynı sahneyle dönen rüyalar, rüyada kendini ölmüş görmek, uyurken çene sıkmak ve dokuz saat uyuyup dayak yemiş gibi kalkmak. Bunların her birinin tıbbi bir karşılığı vardır. Şüphelendiren, birkaçının aynı dönemde birlikte başlaması ve gecenin ağırlığının gündüze taşmasıdır.
Uykuda cin musallat olur mu?
Olur. Musallat en çok gece ve yalnız kalınca belirginleşir, bu yüzden ilk işaretler çoğu zaman uykuda görülür. Ama uykuda yaşanan her tuhaf şey musallat değildir; hipnik sıçrama, patlayan kafa sendromu ve dalarken duyulan sesler sağlıklı insanlarda da olur. Önce hekim eler. Geriye kalan tabloda gecelerin aynı dönemde birlikte bozulması ve ev halkına geçmesi bakılmayı hak eder.
Musallat uykusuzluk yapar mı?
Yapabilir. Anlatılan tabloda kişi yatağa girer, zihni açılır, bir türlü dalamaz; dalınca da sık uyanır. Uykusuzluğun kaygı, depresyon, kafein, ekran ışığı, tiroid ve ilaç yan etkisi gibi çok daha sık sebepleri vardır ve önce bunlar elenir. Uykusuzluk belli bir tarihten sonra başladıysa, yanında gündüz de süren bir korku varsa ve evde başkası da aynı hâldeyse tabloya birlikte bakarız.
Uykuya dalarken adımın söylendiğini duyuyorum. Bu musallat mı?
Tek başına değil. Uykuya dalarken adının seslenildiğini duymak hipnagojik halüsinasyon denen, sağlıklı insanlarda da görülen bir durumdur; yorgunlukta ve uykusuzlukta sıklaşır. Aynı sesler gündüz de sürüyorsa önce psikiyatriye git. Sesle birlikte gölge, koku, ağır rüyalar ve ev halkında benzer geceler de başladıysa, hekim tarafı elendikten sonra bakılır. Kendini korkuyla teşhis etme.
Rüyada kendimi ölmüş görüyorum. Bu bir işaret mi?
Tek bir rüya bir şey söylemez. Bakılan, aynı ölüm sahnesinin haftalarca tekrar etmesidir. Tekrar eden kâbusun travma sonrası stres, kâbus bozukluğu ve bazı ilaçların yan etkisi gibi tıbbi sebepleri vardır; hekimine söyle, ilacını kendi başına bırakma. Rüyadaki sahne uyanınca da peşini bırakmıyor, kendine zarar verme düşüncesi geliyorsa hemen 112'yi ara.
Karabasan ile uykuda musallat aynı şey mi?
Hayır. Karabasan, uyanıp kıpırdayamadığın o birkaç saniyedir ve çoğu zaman uyku felcidir. Uykuda musallat ise bir tablodur; karabasan onun belirtilerinden yalnızca biridir ve hiç görülmeyebilir de. Tabloyu ayıran şey tek bir gece değil, dalamamak, tekrar eden rüyalar, yorgun uyanmak ve gündüz süren ağırlık gibi işaretlerin aynı dönemde birlikte başlamasıdır. Ayrımı yazı değil, hekim ile bakım birlikte koyar.
Uykuda musallata karşı yatmadan ne okunur?
Buhârî'nin rivayetine göre yatağa girerken Âyetel Kürsî okuyana sabaha kadar Allah'tan bir koruyucu bulunur. Resûlullah her gece yatmadan İhlâs, Felak ve Nâs sûrelerini okurdu. Bakara Sûresi'nin son iki âyetini geceleyin okuyana bu âyetlerin yeteceği de sahih hadiste geçer. Bunları okumak senin hakkın, kimsenin iznine bağlı değil. Şifayı veren Allah'tır; okurken hekimin önerdiği tedaviyi bırakma.
Uyku ilacı kullanıyorum. Bakım yaptırabilir miyim?
Evet. Bakım ilacın yerine geçmez, yanında yürür. Doktorunun verdiği ilacı kullanmaya devam et; ben kimsenin ilacını bıraktırmam, azaltmasını ya da doktora gitmesini geciktirmesini söylemem. Bakımda adını ve annenin adını alırım, gecelerin arkasında manevi bir şey olup olmadığına bakarım. Ne çıkarsa söylerim, yoksa “yok” derim. Tek bir ücret var, ilk görüşmede net söylenir.