Hayvanlarda Nazar Belirtileri: Hayvana Soru Soramazsın

Hayvana Nazar Değer mi, Yoksa Hayvan Hasta mı?

“Dün akşam gayet iyiydi, sabah yem yemedi.” Hayvanı için bana yazanların çoğu bu cümleyle başlıyor. Arkasından hep aynı soru geliyor: nazar mı değdi?

Cevabın ilk yarısı evet. Hayvana da nazar değer, bunu inkâr etmiyorum ve bizim insanımız bunu asırlardır bilir. Cevabın ikinci yarısı ise şu: sıra öyle işlemez. Hayvanda nazarı konuşmadan önce veterinerin elemesi biter, çünkü hayvan hastalıklarının listesi uzundur ve büyük kısmı tedavi edilebilir.

Bu yazıyı yazma sebebim de bu. Bir hayvanın ölümünü doğrudan nazara vermek memlekette çok yaygın bir refleks ve o refleks insanlara kurtarabilecekleri hayvanlara mal oluyor. Ahırda bir kuzu düştüğünde “göz değdi” denip beklenen her saat, veterinerin elinden alınmış bir saattir.

Şu tabloda bu yazıyı kapat ve doğrudan veterineri ara: sürüde peş peşe ani ölüm, karnı davul gibi şişmiş bir hayvan, ağzından köpüklü salya akan bir hayvan, ayakta duramayan ya da kasılan bir hayvan. Bunlar acil vakadır. Şişkinlikte (timpani) hayvan saatler içinde kaybedilir.

Nazar bekler, timpani beklemez.

Önce Veteriner: Hayvanı Kaybettiren Sebeplerin Adı Vardır

Sebepsiz görünen ölümlerin ve düşüşlerin çoğunun bilinen bir adı ve bilinen bir mekanizması var. Büyükbaş ve küçükbaşta en sık karşıma çıkanlar şunlar:

• Enterotoksemi. Bağırsakta hızla çoğalan Clostridium bakterisinin salgıladığı toksin kana geçer; en besili, en iyi görünen kuzu birkaç saat içinde ölü bulunur.
• Timpani, yani şişme. Taze yonca ya da çiğli mera işkembede köpüklü gaz yapar, gaz çıkamaz, şişen işkembe akciğere baskı yapar ve hayvan boğulur.
• Şap hastalığı. Ağızda salya, dilde ve tırnak arasında yaralar, yem yiyememe. Bulaşıcıdır, ihbarı zorunludur.
• Parazit yükü. İç parazit kansızlık ve çene altı ödemi yapar, sürüde büyümeyi durdurur.
• Mineral ve selenyum eksikliği. Selenyum ile E vitamini eksikliği kuzu ve buzağıda beyaz kas hastalığı yapar, hayvan ayağa kalkamaz.
• Küflü yem ve zehirli ot. Küf mantarının ürettiği toksin karaciğeri vurur, merada kalkan bazı otlar da doğrudan zehirler. Bu sonuncusu her vakada olmaz, ama yem partisi yeni değiştiyse ilk bakılacak yer burasıdır ve deponun köşesinde ıslanmış bir çuval çoğu zaman bütün hikâyeyi tek başına anlatır.
• Mastitis, soğuk stres, kuduz ve diğer bulaşıcı hastalıklar.

Bu listeyi ezberlemeni beklemiyorum. Senden istediğim tek şey, hayvanında bir bozulma varsa bunların elenip elenmediğini veterinerine sormak. Aşı takvimini aksatma, başlanmış tedaviyi yarıda kesme.

Kedi ve Köpekte Liste Tamamen Başkadır

Evcil hayvanda tablo farklı görünür ve sahibi çoğu zaman huysuzluk sanır. Kedide durgunluk, saklanma, iştahsızlık ve tuvalet alışkanlığının değişmesi; köpekte ürkeklik ve titreme. Bunların hepsinin bir veterinerlik karşılığı var.

• Kronik böbrek yetmezliği. Yaşlı kedide en sık görülen tablodur; çok su içme, çok işeme, zayıflama ve kusma ile gelir.
• FIP. Genç kedide karın şişmesi ve inatçı ateşle ilerler, şişkinliği sahibi çoğu zaman kilo alma sanır.
• Parvovirüs. Aşısız yavru köpekte kanlı ishal ve kusma yapar, su kaybından saatler içinde öldürür.
• Yabancı cisim yutma. İplik, çorap, oyuncak parçası. Kedide yutulan iplik bağırsağı büzer, doğrudan ameliyatlık bir vakadır.
• Zehirlenme. Antifriz tatlıdır ve birkaç yudumu böbreği bitirir; çikolata, kuru üzüm ve kedide lilyum bitkisi de zehirlidir.
• Mide burulması. Derin göğüslü iri ırk köpekte yemekten sonra şişip dönen mide, saatler içinde öldüren cerrahi bir acildir.

Bir kedi ağrısını saklar, bu onun doğasında var. Kuş ise hastalığını en sona kadar gizler; tüyünü kabartıp bir köşede durduğunda iş çoktan ilerlemiştir. Köpekte kene kaynaklı hastalıklar da sebepsiz görünen bir halsizlik ve ateş bırakır.

Hayvana Soru Soramazsın: Eleme Neden Daha Katı?

İnsanla çalışırken elimde bir alet var: soru. Ne zaman başladı, o gün ne oldu, geceleri artıyor mu, yalnız kalınca ağırlaşıyor mu. Üzerimde nazar var mı sorusunun cevabı büyük ölçüde bu cevaplardan çıkar. Hayvanda o alet yok.

Ama sorulacak birileri var: sahibi ve ahırın kendisi. Hayvanda tarih, hayvanın ağzından değil çevresinden alınır. Yem partisi ne zaman değişti? Sürüye yeni bir hayvan girdi mi, karantinada bekletildi mi? Meraya ilk çıkış hangi gün oldu? Su kaynağı değişti mi? Aşı ne zaman yapıldı? Bu soruların cevabı çoğu vakada tabloyu tek başına kapatır.

Eleme bu yüzden insandakinden katıdır. İnsan “dün akşamdan beri başım ağrıyor” diyebilir; hayvan diyemez, sadece durur. Yani hayvanda yanılma payı daha büyük, ve yanılmanın bedelini hayvan öder.

Bir şey daha var. Hayvanına nazar değdiğini düşünen insan çoğu zaman komşusundan ya da ahıra son giren kişiden şüphelenmeye başlıyor. Ben kimin baktığını aramam, aramanı da tavsiye etmem; o yol tabloya tek bir şey eklemez, köyün huzurunu bozar.

Anlatamayan tarafın çocuk olduğu bir tablo daha var; o sırayı çocuklarda nazar belirtileri yazısında ayrı yazdım.

Veteriner Temiz Derse Geriye Ne Kalır?

Muayene temiz çıktı, tetkik bir şey göstermedi, tedavi denendi ve tablo hâlâ yerinde duruyor. İşte o zaman bakılacak bir kat kalır.

Burada baktığım şey hayvanın kendisi değil, evin ve ahırın hâlidir. Sorduklarım şunlar:

• Bozulan tek şey hayvan mı, yoksa aynı dönemde evde de bir şey mi bozuldu? Uyku, huzur, rızık, iş.
• Bir tarih var mı? Bir düğün, bir ziyaret, yeni alınan hayvanın herkese gösterildiği bir gün.
• Övgü var mıydı? Bizim insanımızın en çok anlattığı sahne, hayvanına maşallah denmeden uzun uzun bakılmasıdır.
• Huzursuzluk gece mi artıyor?

Bir ölçü daha koyayım. Sürünün tamamı birden bozulduysa ortada ortak bir sebep vardır ve o sebep neredeyse her zaman yemde, suda, merada ya da bulaşıcı bir hastalıktadır; orada nazar aramak vakit kaybıdır. Tek bir hayvan ayrışıyorsa ve ev halkı da aynı dönemde bozulduysa tablo başka türlü okunur. Gösterilen bir şeyin kısa sürede bozulması gibi izleri nazar işaretleri yazısında ayrıca topladım.

Hayvan bu tabloda hastanın kendisi değil, haber verendir. Hayvanı tek başına düzeltmeye çalışıp evi görmezden gelmek, madende öten kuşu susturup madeni havalandırmamaya benzer. Nazar belirtileri yazısındaki desen ölçüsü burada da geçerli; ev halkının tamamı etkileniyorsa aileden nazar değer mi yazısına bak.

Bu Kapıda Hayvana Takılan Bir Nesne Yoktur

Hayvanın boynuna takılacak bir nesne vermem, ahırda yapılacak bir işlem tarif etmem, sayı ve usûl öğretmem. Yanlış yapılan iş, hafifletmek istediğini ağırlaştırır. Bir hoca senden hayvanın için nesne, tuz, düğüm ya da kurban isterse o kapıdan dön; ölçüleri gerçek hoca nasıl anlaşılır yazısında topladım.

Danışsan da danışmasan da senin olan tek şey okumaktır. Nazar için Kalem sûresinin 51 ve 52. âyetleri, günlük korunma için Âyetel Kürsî (Bakara 255) ile Felak ve Nâs sûreleri. Hangi sûrenin neye okunduğunu nazar duası ve sûreler yazısında ayırdım. Şifayı veren Allah'tır.

Yazarsan ne olur? Adını ve annenin adını alırım, evinin ve durumunun tablosuna bakarım, daha herhangi bir işlem konuşulmadan önce. Nazar mı, haset mi, büyü mü, yoksa hiçbir şey mi. Ne varsa onu söylerim, yoksa “yok” derim; iş veterinerinse seni veterinerine geri yollarım. Manevi bakımın ne olduğunu ayrıca anlattım.

Ücrette sürpriz yok: tek bir bakım ücreti vardır, ilk görüşmede net söylenir. Garanti veren yanlış söyler, netice Allah'tandır. Hayvanın için endişeliysen ve veteriner tarafı da temiz çıktıysa bekleme. Yaz, birlikte bakalım.